Çocuklar Ve Ergenler Üzerine Bir İnceleme

Sosyal medya ve yapay zekanın hayatımıza dahil olma halleri büyük bir hızla derinleştikçe, bu teknolojilerin ardıl etkilerinin alanı da buna paralel olarak genişlemektedir. Bir yandan onları iş yerinde, tatilde, bazen de günlük hayatımızda bir rutin olarak sayısız amaçla kullanıyoruz. Diğer yandan ise yadsınamaz negatif etkileri su yüzüne çıkıyor ve bize fizyolojik ve elbette zihinsel olarak zarar veriyor.

Bu yazının kaleme alındığı zamana kadar pek çok vaka bize göstermiştir ki; yapay zeka, özellikle ruh sağlık desteğine azami derecede ihtiyaç duyan bireyler için tehlikeli olabilmektedir (Cunningham, 2026; Le Monde, 2025). Sosyal medya ise vücut algısı, sosyal etkileşim ve eleştiri konusunda hassas olanları korumakta yetersiz kalmaktadır (Columbia Mailman School of Public Health, 2021; Meerson & Dreston, 2025).

Yetişkinlerin bile risk altında olduğu bir ortamda, oldukça savunmasız bir grubun varlığı daha da belirginleşiyor: Çocuklar ve gençler. Onların gelişimsel düzeylerinde, sanal dünyanın neredeyse belirsiz yanlarıyla başa çıkmak bir yana, onu bir yetişkin gibi algılamaları bile mümkün değildir. Özellikle 12 yaşına kadar soyut kavramları kavrama yetisinden yoksundurlar (Cherry, 2025). Ancak, sanal dünya onların yaşa özgü ihtiyaçlarına mükemmel şekilde yanıt verdiği için bu dünyaya aşırı bağlanabilirler.

Ergenler mahremiyete özlem duyarlar (Pickhardt, 2020). Bu nedenle onları, yapay zekayla konuşmada teselli ararken bulmayı bekleyebiliriz. Çünkü yapay zeka, kişisel meselelerini gerçek bir insana anlatmak zorunda kalmadan içlerini dökmelerine olanak tanır. Çocuklar benmerkezci dünyalarındadır ("Understanding Egocentrism," 2024). Kendilerini eğlendirmek istediklerinde sosyal medya harikalar yaratır. Farklı farklı platformlarda gezinebilir, kendi başlarına vakit geçirebilir ve bir öğretmenin veya ebeveynin kurallarına uymak zorunda kalmadan oyun oynayabilirler.

Madalyonun diğer yüzü, tıpkı yetişkin örneklerinde olduğu gibi, derin negatifliğini gerçek hayatta ve gerçeğe dayalı olaylarda göstermektedir.

Bir Yapay Zeka Karakteriyle Konuştuktan Sonra İntihar Eden Genç

14 yaşındaki bir çocuk, bir uygulamada yapay zekayla konuşuyordu ve uygulama kullanıcıların onu kurgusal bir karakter kılığına sokabilmesine imkan tanıyordu. Annesi tarafından “parlak bir çocuk” olarak tanımlanan genç, kurgusal bir karaktere büründürdüğü yapay zekayı bir sırdaş olarak görüyor; ebeveynlerinin haberi olmayan özel hayatından ve intihar düşüncelerinden bahsediyordu. Çocuğun metaforik ve mecazi ifadeleriyle intihara işaret ettiği ve aylar süren bu kapalı kapılar ardındaki konuşmaların sonucunda hayatına son verdi (Kuenssberg, 2025). Bu sarsıcı olayın ve benzerlerinin fark edilmesi üzerine uygulama yaş kısıtlaması getirdi (Klee, 2025).

Gerçek Olaylardan Esinlenen Netflix Dizisi: “Adolescence”

Not: Bu bölüm sürpriz bozan (spoiler) içermektedir.

Emmy ödüllü dijital dizi Adolescence, okulundaki bir kızın katili olmakla suçlanan bir çocuğun hikayesini anlatıyor. Onun hayatına olan odaklanma ile başlangıçta tipik bir genç çocuk portresi çiziliyor. Ancak hikaye geliştikçe, onun gerçekten de katil olduğunu gösteren acı gerçek ortaya çıkıyor. Bu süreçte, gözden kaçırma eğiliminde olduğumuz bir gerçek bize hatırlatılıyor: Sosyal medya bir çocuğun hayatının devasa bir parçasıdır ve kaçınılmaz olarak ciddi etkiler yaratır. Dahası, hikaye bize çocuğun ailesinin ihmali nedeniyle üzerinde çalışmadığı öfke sorunları olduğunu anlatıyor (Masur, 2025). Yani sadece bir dizi olarak bile detaylarının çoğu önemli mesajlar veriyor. Kaldı ki dizinin yaratıcısı, temanın gerçek hayattaki gençlerde görülen bıçaklı şiddet olaylarından esinlendiğini doğrulamış durumda (Blackwood & Pomarico, 2025).

"Fark Etmede Başarısız Olma” Noktası

Adolescence dizisi dolaylı yoldan kritik bir meseleyi gündeme getiriyor. İzleyiciye, ebeveynler için yeni nesillerin sosyal medya dilini anlamanın ne kadar zor olabileceğini hissettiriyor. Etkileşimler ebeveynlerin bilgileri dahilinde olsa bile anlaşılması çok güç şeyler olabiliyor. Sonuç olarak, pek çok şey çocukları değişik şekillerde tetiklerken ebeveynlerin dikkatinden kaçabiliyor.

14 yaşındaki çocuğun vakasında (ve yetişkinlerle ilgili diğer tüm vakalarda) görüldüğü üzere yapay zeka; metaforları ve duyguları doğru bir şekilde anlamlandırmada başarısız olmaktadır. Dolayısıyla, derin tartışmalar söz konusu olduğunda sağlıklı veya mantıklı cevaplar verememektedir.

İzleme ve Denetim (Monitoring)

Ergenler mahremiyet ve çocukların sosyal medyada eğlenme istekleri olsa da onları gözetmek zorundayız. Çünkü bir ergen hala kimliğini bulmaya çalışmaktadır ve tamamen özgür olması onu istenmeyen bir yola sürükleyebilir. Çocuklar ise yetiştirilme sürecinde birçok sorunla karşılaşırlar. Bunlardan bazıları önemsiz görünebilir ve zamanla geçeceği düşünülebilir. Ancak aksine, görmezden gelmenin bu sorunların etkilerinin büyümesine yol açması çok muhtemeldir.

Sonuç olarak, yukarıda değinilen tüm noktalar sorumluluğun büyük kısmının öncelikle ebeveynlerin ve profesyonellerin omuzlarında olduğunu göstermektedir. Sosyal medyanın ve yapay zekanın bize yardımcı olan yönlerini inkar edemeyiz veya artık hayatımızın bir parçası olduklarından, onları reddedemeyiz. Yine de, çocukları ve ergenleri korumak ve olası zararlı sonuçları önlemek için onlar hakkında daha fazla bilgi edinebilir ve kullanım üzerinde kontrol sahibi olabiliriz.

Kaynakça

Blackwood, S., & Pomarico, M. (2025, September). Is Adolescence based on true story? People
Cherry, K. (2025). Formal operational stage of cognitive development. Verywell Mind
Columbia Mailman School of Public Health. (2021, September). Just how harmful is social media? Our experts weigh-in. Publichealth
Cunningham, M. (2026, January). ChatGPT served as "suicide coach" in man's death, lawsuit alleges. CBS News
Klee, J. (2025, October). Character AI sued after teen’s suicide: App banned minors from chatbots. Rolling Stone
Kuenssberg, L. (2025, November). Boy, 14, died after speaking to an AI-powered chatbot. BBC News
Le Monde. (2025, December 12). Open AI, Microsoft face lawsuit over ChatGPT's alleged role in a murder-suicide. Le Monde
Masur, C. (2025, April). Have you watched "Adolescence"? Psychology Today
Meerson, R., & Dreston, J. (2025, March). The dark side of social media - unpacking its psychological impact. In-Mind
Pickhardt, C. E. (2020, February). Parenting and adolescent privacy. Psychology Today
Understanding egocentrism: A psychological perspective. (2024, May). PapersOwl

Sosyal Medya ve Yapay Zekanın Psikolojik Etkileri