Kariyer Kararında Ebeveyn Tutumları

Hayattaki en önemli kararlardan biri kariyer planlamasıdır; çünkü birçok öğrenci ilk kritik kariyer kararıyla lise yıllarında karşılaşır. Bu dönem, çoğunluğun hangi yolu seçeceğine karar vermesi gereken zamandır: hangi bölüm, hangi üniversite, hangi program vb. Kariyer kararı, bir yaşam tarzı seçmek anlamına gelir. Bu karar, öğrencilerin yaşamları boyunca kimlerle etkileşim kuracaklarını ve nelerle meşgul olacaklarını belirleyen bir faktördür. Ayrıca bir kişinin dünya görüşü, ahlaki değerleri ve idealleri kariyer karar verme süreci ve seçilen kariyer rotasının getirileriyle şekillenir.

Hayatta doğru kariyer kararları alındığında, genç yetişkin yaşamda tatmin ve doyum sağlayabilir (Alika, 2009). Bu nedenle, kariyer tatmini olan yetişkin yaratıcılığa, üretkenliğe ve mutluluğa erişir. Doğru bir kariyer seçimi yapmadaki başarısızlık, yaşam görevlerini yerine getirmede zorluklara yol açabilir (Alika, 2009). Kariyer kararı bu denli önemliyken, ailelerin bu konuda çocukların üzerinde yarattığı derin etki ise dikkat edilmesi gereken bir konu olarak ortaya çıkar.

Poole ve ark. (1991, aktaran Alika, 2009), "çocukların ailelerinin iş değerlerinden, tutumlarından ve davranışlarından etkilendiğini ve sonuç olarak ebeveynlerin genellikle çocukların iş değerleri ve tutumlarının birincil kaynağı olduğunu" saptamıştır.

Karar Vermede Ebeveynlerin Rolü

Kariyer kuramcılarına göre (örneğin; Gottfredson, 1981; Roe, 1957; Super, 1957, aktaran Koumoundourou ve ark., 2011), ebeveynlerin kariyer kararı dönemindeki rolü uzun zamandır kabul görmektedir. Bu çalışmalar günümüzde de ilgi çekmeye devam etmektedir. Birçok çocuk, hala birlikte yaşadıkları için ebeveynlerinden etkilenmektedir (Koumoundourou ve ark., 2011).

Ebeveynlerin kariyer kararı süreci hakkında farklı görüşleri üç temel ebeveyn tutumunda yansımalarını gösterir:

1. Otoriter Tutum

Ebeveyn tutumu stillerinden biri otoriterdir. Otoriter stile sahip ebeveynler, çocuklarının bireysel kimliklerini reddederler. Bu ebeveynler çocuklarına sevgi göstermezler. Eğer çocuklar kurallara uymazsa, aile cezalandırma yoluna gider.

Etki: Trusty (1998, aktaran Koumoundourou ve ark., 2011), öğrencilerin kariyer kararlarının ve eğitim başarılarının aileleri tarafından engellendiğini, çünkü ailenin çocukları üzerinde aşırı kontrol sahibi olmak istediğini ileri sürmüştür.

2. İlgisiz Tutum

Bu ebeveynlik stili, çocuklarıyla yakın ilişkileri olmayan ebeveynlerde görülür. Genç yetişkinler genellikle aileleri tarafından tamamen serbest bırakılır. Ayrıca ilgisiz tutuma sahip ebeveynler sadece temel ihtiyaçları karşılarlar.

Etki: İlgisiz ebeveynler çocukları için kurallar koymazlar ve çocuklarının başarısına dikkat etmezler. Bu nedenle ebeveynler, çocuklarının kariyer kararlarında rol oynamazlar. Dahası, ilgisiz bir tutum sergileyen ebeveynlerde disiplin eksikliği vardır; disiplinsizliğin çocuklarda yansımaları sorumsuzluk ve kariyere karşı kayıtsızlık olabilir.

3. Özerk Tutum

Son tutum stili özerk (demokratik) tutumdur. Özerk stil, çocuklarının davranışları üzerinde katı bir itaat uygulamayan, çocuklarının öz saygısını, öz yeterliliğini ve öz kontrolünü destekleyen ebeveynlerde bulunur.

Etki: Ebeveynler, çocuklarının kariyer kararlarına saygı gösterirler. Ebeveynlerin, çocuklarının meslek ve eğitim planları üzerinde önemli etkileri vardır. Hargrove ve ark. (2005, aktaran Koumoundourou ve ark., 2011) göre, aile etkileşimi kariyer karar verme sürecinde küçük ama güçlü bir rol oynayabilir.

Sosyal Baskılar ve Cinsiyet Rolleri

Belirtildiği üzere, ebeveynler kariyer rotası başladığında çocukları üzerinde yadsınamaz bir etkiye sahiptir. Kimi zaman ilgi ve yeteneklerine bakmaksızın onları yönlendirme eğiliminde olabilirler. Bazen bir aile soyunda kuşaklar boyu devam eden bir mesleğin seçilmesi beklenir. Ancak, ebeveynleri yanlış müdahalelerin olumsuz sonuçları hakkında bilgilendirecek belirli bir eğitim programı bulunmamaktadır. Bu nedenle okul rehberlik servisleri ve kariyer danışmanlıklarına başvurmak önemli bir psikolojik destek sağlayabilir.

Ek olarak, bazı durumlarda ebeveynler, cinsiyet rolleri nedeniyle çocuğun üniversitede belirli bir bölümü tercih etmesini isterler:

• Erkek çocukları sayısal zekaya sahip olarak görülür.
• Kız çocukları sözel zekaya sahip olarak görülür.

Stanford Üniversitesi'nde yapılan bir araştırmaya göre, birinci sınıf öğrencilerinin %70'i ve üçüncü sınıf öğrencilerinin %80'i, ailelerinin kariyer seçimleri üzerinde en temel etken olduğunu belirtmiştir (Stanford University News Service, 1980).

Özetle

Ebeveynlerin yaklaşımlarının kariyer yolu üzerindeki etkisi, genç bir yetişkinin dünyasında önemli bir konudur. Bu nedenle, sadece genç yetişkinin uygun bir meslek için yeteneklerini ve ilgi alanlarını belirlemesi yeterli değildir; aynı zamanda ebeveynlerin kariyer konusunda çocukları üzerinde ne kadar olumsuz etkiye sahip oldukları konusunda öz farkındalıklarını artırmaları ve bu etkiyi sağlıklı bir desteğe dönüştürmeleri gerekmektedir.

---

Kaynakça

• Alika, (2009). Parental and peer group influence as correlates of career choice in humanities among secondary school students in Edo State, Nigeria. Journal of Research in National Development, 7(1).
• Koumoundourou, G., Tsaousis, I., & Kounenou, K. (2011). Parental influences on Greek adolescents' career decision-making difficulties: The mediating role of core self-evaluations. Journal of Career Assessment, 19(2), 165–182. [DOI: 10.1177/1069072710385547]
• Stanford University News Service. (1980). Stanford students' career choices influenced by family. Stanford University.